Monday, April 3, 2017

टर्न

टर्न
--
आणि एके दिवशी
हा रस्ता सोडून
मारावाच लागेल
एक मोठ्ठा टर्न
जो आधीच कधीतरी
पाहिलेला स्वप्नात
आणि मग हायवे

तेव्हा
हाय वे आणि हा रस्ता
यांना जोडणार्‍या मार्गात
कदाचित गाडीही बदलावी लागलेली
स्पीडही सेट करावा लागलेला वेगळा
टायर्स तपासावी लागलेली
आणि
चश्माही बदलावा लागलेला

आणि या दोघांना जोडणार्‍या
मधल्या मार्गात
दोन मिनिटं थांबावंही लागलेलं
घ्यावा लागलेला एक श्वास खोल
डोळे मिटून
तेव्हा पडलेलं स्वप्न-
ज्यासाठी चालून गेलेलं चश्म्याचं नसलेपण

आधीचा रस्ता
अपुरा वाटल्यानं सोडावा लागलेला
आणि पुढल्या हायवेवर काय असेल
याचं अज्ञात भय
दरडींसारखं तयार असलेलं

ही दोन मिनिटं अंधारी
इथे, मधेच थांबून राहावं आता
असा भास निर्माण करणारी
ही दोन मिनिटं म्हणजेच
स्वप्नातल्या स्वप्नाच्या सुरुवातीचा
एक टर्न
--
- प्रणव सखदेव

Tuesday, March 21, 2017

थेंब
---
बुंगाट व्हॅनमधून जाणारी
ही पोरं
ज्यांच्यावर लागू होतात
न्यूटनचे गतीचे नियम आपोआप
ती चिमखडी असली तरी
मृत्यूचा पंजा प्रतिक्षिप्त क्रिया देतोच

ही आहेत म्हणे
माझ्या देशाचं भविष्य
ज्यांवर व्हॅनच्या बाहेरही
लागू होत राहतात
आणखी कुठलेतरी फोर्सेस
आणखी कुठलेतरी दाब

त्यांच्या आत असलेलं अस्पर्शित जंगल
चमकणारं सप्तरंगी
आणि तिथे आधी फळ येऊन
मग त्यातून पानं फुटू शकतात
आणि जेव्हा त्यांना दिलं जातं
झेंड्याचं चित्र
तेव्हा जंगल जुमानत नाहीत
तिरंगी ऑर्डर

पण हळूहळू
व्हॅनमधला त्यांचा हा रोजचा प्रवास
त्यांना शिकवत जातो
जंगल हिरवंच असतं
आणि हिरवं नसतं ते जंगल नसतं
झेंडा तिरंगीच असतो
जो तिरंगी नसतो तो झेंडा नसतो
कुठून आणि कसे ते शिकत जातात हे धडे?
कोणते पाय त्यांना मारत राहतात लाथा?
आणि कोणत्या नियमांचे केसाळ पंजे
त्यांच्यावर पडत जातात?

म्हणून प्रत्येक वेळी
मी उभा राहतो तुझ्या योनीच्या काठावर
तेव्हा मला एेकू येत राहतात जंगलांच्या हाका
तरी मी रोखून धरतो माझ्या वीर्याचे थेंब

- प्रणव सखदेव
sakhadeopranav@gmail.com

Wednesday, April 6, 2016

प्रवाहातल्या माणसांच्या कथांची गोधडी!



1.
शिशिरर्तुच्या पुनरागमें एकेक पान गळावया...
बा.सी. मर्ढेकरांची ही ओळ आठवण्याचं कारण होतं, अवधूत डोंगरे लिखित पान, पाणी नि प्रवाह या कादंबरीच्या सुरुवातीचा उपोद्घात. अर्थात मर्ढेकरांची भावुक वृत्ती कादंबरीच्या या उपोद्घातात नाही, तसंच कादंबरीतही नाही. उलट त्यात एक तटस्थता व अलिप्तपणा आहे, नेमकी आणि मिनिमिलिस्टिक वर्णनं आहेत. आणि त्याहीपुढे ही कादंबरी माणसांच्या बारक्या बारक्या गोष्टींतून प्रवाहातल्या एकेका माणसाची कथा सांगू पाहते. तर ही कविता स्वत:पाशीच थांबून राहते. तर मर्ढेकरांच्या ओळी बाजूला ठेवू आणि अवधूतच्या कादंबरीकडे वळू या.
त्याआधी अवधूतने आधी लिहिलेल्या कादंबर्‍यांचा उल्लेख करायला हवा. त्या अशा – स्वत:ला फालतू समजण्याची गोष्ट आणि एका लेखकाचे तीन संदर्भ. आधीच्या या कादंबर्‍यांचे उल्लेख करण्याचं कारण असं की, या दोन्ही – विशेषकरून एका लेखकाचे तीन संदर्भ या कादंबरीचं एक्स्टेशन वाटावं अशी पान, पाणी नि प्रवाह ही कादंबरी वाटते. एका लेखकाचे..मध्ये अवधूतने तीन गोष्टी रचून त्यातून आजूबाजूचं वास्तवाचा वेध घेता घेताच लेखकाच्या सर्जनशील प्रक्रियेचा शोध घेण्याचा किंवा त्याच्या रचिताची प्रक्रिया उलगडून दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे. आणि पान, पाणी...मध्येही त्याने हाच प्रयत्न केला आहे, फक्त या वेळी त्याने त्यात नक्षलवादी चळवळीतली प्रत्यक्ष सहभागी माणसं म्हणजे कार्यकर्ते आणि त्यांच्या आजूबाजूची, या चळवळीशी प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षरीत्या संबंधित असलेली माणसं यांच्या गोष्टी सांगितल्या आहेत. आणि त्याच वेळी कादंबरीलेखनाच्या प्रक्रियेवरही चिंतन केलेलं आहे. त्यामुळे हा एक वेगळा प्रयोग आहे. हा प्रयोग आधुनिकोत्तर गंमत आहे. कारण यात जशी माणसं बोलतात, लेखक-निवेदक बोलतो, तसंच पानही बोलतं, एक बगळाही बोलतो. मध्येच एखादा खड्डा ज्यात सायली नावाच्या पात्राची एक वही असते, त्या वहीतली टिपणं जाणून घेण्यासाठी तो आपल्याला ती वही खुली करून देतो. अशा गमती करून अवधूतने कादंबरीत अद्भुतताही आणली आहे, हे विशेष उल्लेखनीय आहे.
कादंबरीचा फॉर्म अवधूतने एवढा लवचीक केला आहे की, त्यात मुलाखती, फेसबुकवरची टिपणं, डायरीतल्या नोंदी, सिनेमांच्या गोष्टी, इतिहास, फोटो, आकृत्या अशा सगळ्या गोष्टींची मिसळ तयार केली आहे. कादंबरीच्या निवेदनाचा टोन अलंकारिक नसून, तो रिपोर्ताजी, थेट व सरळ आहे, अलिप्त आहे. आणि कुठे कुठे तो उपाहात्मक होतो. हा उपहास बोचरा आणि अंतर्मुख करणारा आहे. कादंबरीला अनुक्रम नाही. तर फांद्याआहेत, आणि अशा 15 फांद्यांनी मिळून हे एक कादंबरीचं झाड तयार झालं आहे.
2.
सर्वसाधारणपणे प्रकाशित होणार्‍या नेहमीच्या मराठी कादंबर्‍या वाचण्याची सवय मोडून अवधूतची ही कादंबरी हातात घ्यावी लागते, हे प्रथमताच सांगायला हवे. कारण सुरुवातीपासून काय चाल्लंय, निवेदक असं काय बोलतोय वगैरे प्रश्न पडू शकतात. कारण कादंबरी वाचनीय असली, तरी तिला जे काही म्हणायचं आहे, ते सोप्या-ढोबळ पद्धतीने वाचकाच्या हातात काहीही ठेवत नाही किंवा अधिक थोड्या उपाहासात्मक शब्दांत बोलायचं तर ती कोणतंही सामाजिक वास्तव चितारत, बंडखोरी करत नाही की चमच्याने उपदेशही पाजत नाही.
अर्थात कादंबरीत सामाजिक वास्तवाचे तपशील जरूर येतात, उलट कादंबरीतला महत्त्वाच्या भागांपैकी एक भाग हा नक्षलवादी चळवळीचा – जी सामाजिक उत्थानाची उघड भूमिका घेते – असा आहे. तरी ही कादंबरी तिला जे काही मांडायचं आहे त्यासाठी काही व्यूह रचते. त्यामुळे हे व्यूह सोडवण्यासाठी कादंबरी किंवा फिक्शन हे लेखकाने निर्माण केलेलं, रचलेलं एक स्वतंत्र असं जग असतं, ही जाणीव ध्यानीमनी खोल रुजवण्याची आवश्यकता आहे. अवधूतने रचलेले हे व्यूह आपोआप, सावकाशरीत्या सुटे होत जातात. पण तरी शेवटाला ते आपल्या हातात ठोस असं काहीही ठेवत नाहीत. उलट ते वाचकाकडून वेगवेगळ्या इंटरप्रिटेशन्स मागणी करतात, त्याला तसा विचार करायला उद्युक्त करतात.
विषय या प्रकरणात निवेदक म्हणतो की, लेखकाला अनेकदा लिहीत असलेल्या कादंबरीचा विषय काय असं विचारलं जातं. पण लेखकाला ते सांगता येत नाही. कारण त्यालाही तो हात घालत असलेल्या विषयाचा सगळा अवाका समजलेला नसतो. किंबहुना सगळं समजलंय, अशा थाटात लेखक कधी राहूच शकत नाही. तर तो त्याला समजलेल्या गोष्टी सांगणारा असतो अशी अवधूतची धारणा आहे. त्यामुळे या प्रकरणात तो म्हणतो –
एक अगदी खरं उत्तर सांगतो, ते असं : ह्या कादंबरीचा विषय असा नाही ओ थोडक्यात सांगता येणार.
विषय असा धडपणं कळला असता, सांगता आला असता, तर त्या विषयात डिग्रीच नसती काय घेतली. उच्च-अत्युच्च डिग्री. किंवा विषय बोर्डावर लावून त्यावर व्याख्यान नसतं का हाणलं. पण तसं जमत नसल्यामुळंच की काय विषय सांगायला सुरुवात केल्यावरसुद्धा काही गोष्टीच डोक्यात आल्या त्या ह्या गोष्टी. यातूनच कादंबरीच्या विषयाचा काहीएक अंदाज येऊ शकतो.
इथे हे नमूद करायला हवं की, अवधूत हा मिनिमॅलिस्ट शैलीचा लेखक आहे. म्हणजे अवधूत खूप वर्णनं करून, भरपूर तपशील देत डोळ्यांसमोर प्रसंग उभं करत नाही. तर तो मोजके तपशील देत, लेखन बांधतो. त्या तपशिलांच्या आसपास असलेले अनेक तपशील तो सूचकपणे वाचकाला विचार करून ध्यानी येतील अशी रचना करतो.
उदा – त्या वाटेच्या बाजूनं रान माजलेलं आहे. बर्‍याच झाडीची गुंतागुंत आहे. आणि तिथंच उभेच्या उभे सागवान आहेत. सागवानाची झाडं म्हणजे पलीकडच्या माडांसारखी वाकडी नाहीत, पण सरळ उंच. कुरकुरीत पानाचा खच.
सागवानाची उंच झाडं आहेत, हे सांगताना पलीकडची वाकलेली माडांची झाडांचा तपशील आपोआपच डोळ्यांसमोर येतो. मग त्यातून कोकण किंवा समुद्रकिनार्‍याचा भाग आठवतो. आणि सागवानाच्या झाडांमुळे गडचिरोलीचा भाग. हे दोन्ही भूभाग समांतरपणे डोक्यात येत-जात राहतात. कुरकुरीत पानांचा खच असं सांगूनही अवधूत कमीत कमी शब्दांत नादनिर्मिती करतो.
असे तपशील देऊन अवधूत वाचकांवर एक प्रकारे अर्थांतरणाची आणि कल्पनाशक्तीला चालना देण्याची जबाबदारीच टाकत असतो. प्रत्येक लेखक हा रख्या धारणेचा आणि शैलीचा नसतो किंवा नसावाच. विविधता जास्त तितकी बळकटी जास्त या नियमाचा आधार घेऊन कोणत्याही भाषेत विविध शैली असलेले लेखक जितके जास्त तितकी सकसता असण्याची शक्यता जास्त, असं म्हणता येतं. त्यामुळे कोणती शैली ग्रेट किंवा श्रेष्ठ असले दावे करणं हा इथे हेतू नसून, अनेक शैलीचे लेखक मराठीत हवेत, हे वाचकांवर ठसवणं हे आहे. त्यामुळे अवधूतच्या या लेखनशैलीचं कोर्‍या मनाने स्वागत करायला हवं, असं इथे नोंदवतो.
अवधूतच्या लेखनशैलीत ब्लॅक ह्यूमरही आहे. त्यासाठी यातली नेनेंची गोष्ट उदाहरण म्हणून पाहता येईल. या गोष्टीच्या सुरुवातीला नेने निवेदकाला उच्चावरून सूचना करतात ती अशी –
हे पाहा, एक मोठं हॉटेल आहे.हॉटेल नाही म्हणत रे बावळटा ह्याला. बरं बरं मोठं रेस्टॉरंट आहे. रेस्टॉरंटचा उच्चरा रेस्तरां असा आहे रे भाड्या...
नंतर नेने त्या रेस्तरांमध्ये बसून खतात असतात तेव्हा –
आता गेलेल्या नेने यांनी आपल्याला उच्चाराबद्दल जी सूचना केली, अगदी तशीच सूचना त्यांनी आत गेल्यावर त्यांच्या बायकोला केली. आपल्याच बायकोला ते भाड्या अशी शिवा घालत नाहीत, त्यामुळं शिवी सोडून त्यांनी आपल्या बायकोला सांगितलं की, इट्स नॉट पॅरिस, इट्स पारी पारी. नेने यांचा मुलगा वर्षभरापूर्वी ऑस्ट्रियाला गेला होता, तेव्हापासून नेने उच्चारांबाबत जागरूक झालेले आहेत. त्याचं पण खरंतर एक कारण आहे. नेने हे बाहेर बोलत नसले, तरी आपल्याला इथे ते नोंदवणं भाग आहे. मुलाला ऑस्ट्रियाची ऑफर आली, तेव्हा त्यानं घरी त्याबद्दल सांगितलं. तेव्हा नेने यांनी उत्साहानं फोन करून नातेवाइकांना सांगितलं की, वरद ऑस्ट्रेलियाला जातोय बरं का. इतकं इतकं पॅकेज आहे. तीन वर्षांसाठी.एवढं झाल्यावर त्यांच्या मुलानंच त्यांना सांगितलं की, ऑस्ट्रियाला चाललाय तो, ऑस्ट्रेलियाला नाही. यावर चपापलेले नेने नुसतंच ओह असं चीत्कारते झाले आणि स्पेलिंगमुळे गफलत झाल्याचं त्यांनी फेकून दिलं.
3.
कादंबरीमध्ये अवधूत बारीक बारीक कथा, गोष्टी सांगत जातो. त्या एकमेकांशी इंटकलिंक्ड असतात. या गोष्टींमधून कादंबरीत नक्षलवादी चळवळीतली माणसं येतात, चळवळीचा इतिहासही येतो. पण तरी कादंबरीचा मुख्य फोकस हा या चळवळीत किंवा माणसांच्या अखंड प्रवाहात असलेल्या व्यक्तींवर कायम राहतो. या व्यक्ती कोणी मोठे प्रसिद्ध नेते नसतात, किंवा हिरोही नसतात. तर ती साधीसुधी, मेल्यानंतर कुणालाही सहजी आठवणार नाहीत, अशी अनामिक माणसं असतात. म्हणूनच की काय, अवधूत या माणसांच्या आठवणींचं प्रातिनिधिक स्वरूपाचं बांधकाम या कादंबरीत रचतो. सुरुवातीलाच निवेदकाला सागवानाचं एक पान खाली पडताना दिसतं आणि ते हळूहळू मरत जाणार असल्याचं त्याच्या लक्षात येतं. त्यावरून त्याला अशा कधी काळी झाडाला चिकटून असलेल्या आणि नंतर गळून पडणार्‍या, मूकपणे संपून जाणार्‍या पानांची – पर्यायाने माणसांची गोष्ट सांगावीशी वाटते. या कादंबरीतली सगळी पात्र ही प्रवाहात असलेल्या, पण हळूहळू संपून जाणार्‍या पानांसारखीच भासतात.
भास्कर हा नक्षलवादी चळवळीतला मधल्या फळीतला कार्यकर्ता असतो. तरुण असल्यापासून त्याचा या डाव्या विचारांच्या चळवळीकडे ओढा असतो. आणि नंतर मग तो पूर्णपणे स्वत:ला नक्षलवादी चळवळीत झोकून देतो. जंगलात जाऊन काम करतो, मोठ्या नेत्यांमध्येही त्याची ऊठबस असते. पण आता तो उतारवयाला लागलेला आहे. आता त्याचा प्रत्यक्ष चळवळीत सहभाग नसला, तरी तो काही आरोपांखाली जेलमध्ये जाऊन सजा भोगून सुटून आलेला आहे. आणि आता तो त्याच्या कविता-कथा शोधून प्रकाशित करण्याच्या विचारात आहे. भास्करच्या निमित्ताने साठ-सत्तरच्या दशकापासून वाढत गेलेली नक्षलवादी चळवळ, तिच्यातले चढउतार आपल्याला समजतात. पण तरी अवधूत त्या इतिहासात अडकून पडत नाही.
भास्करप्रमाणेच सायली हे पात्रही चळवळीत प्रत्यक्ष सहभाग असलेलं आहे. ती भास्करपेक्षा खूपच तरुण आहे. तिला पहिल्यांदा आंबेडकरवाद जवळचा वाटतो, पण नंतर मात्र ती नक्षलवादाकडे ओढली गेलेली आहे. ती शहरात वाढलेली असून जेव्हा ती जंगलात काम करण्यासाठी कॉम्रेड्ससोबत सहभागी होते, तेव्हा तिला काही गोष्टी कळतात. तिथल्या आदिवासी कॉम्रेड्ससोबत संपर्क आल्याने तिला वेगळ्याच जगात राहणार्‍या त्या लोकांशी संबंध येतो. जंगलात राहिल्यावर चळवळीबद्दलचा सगळा रोमँटिसिझम खाडकन उतरून जातो आणि त्यामुळे शहाणी-समंजस होते. तिला आपण तिथे काम करून राहू शकत नाही हे समजतं, आणि म्हणून आपण बाहेर राहूनच काम केलं पाहिजे असं तिला वाटतं. या चळवळीमुळेच ती माणसांकडे समंजसपणे पाहण्याचं शिकते, पहिल्यांदा तिच्यात असलेला राग शांत होतो आणि ती माणसांना जसं आहे तसं स्वीकारायचं असं ठरवते, निदान तसा प्रयत्न तरी करायचा असं ठरवते.
सायलीचं अजय नावाच्या नक्षलवादी कार्यकर्त्यावर प्रेम आहे. ते दोघं लग्न न करता राहतही असतात, पण अजयला कोणत्यातरी कारणाने अटक होते. तो जेलमध्ये जातो. पण त्याची बातमी एवढी मोठी न झाल्याने व पुरावेही सबळ नसल्याने त्याची लवकरच सुटका होईल अशी आशा अजय आणि सायलीला वाटत असते. अजय तिला अधीर होऊन पत्र पाठवत असतो आणि तीदेखील त्याची बाहेर येण्याची वाट पाहत असते. सायलीचा दूरचा असलेला नातेवाईक श्रीधरही आंबेडकरी चळवळीतला कार्यकर्ता आहे. पण त्याचा सहभाग प्रत्यक्षात नसल्याने त्याला कुठेतरी गिल्ट वाटत असते. म्हणून तो अनियतकालिकं काढून, त्यात लेख लिहून काहीतरी करू पाहत असतो.
गडचिरोलीच्या भागात पोस्टिंग झालेल्या एका पोलिसाची राणी ही नवविवाहित बायको आहे. ती पोलिसांच्या क्वाटर्समध्ये राहते आणि तिथे फारसं काहीच काम नसल्याने कंटाळलेली आहे. शिवाय सुरक्षेचा प्रश्न असल्याने तिला फारसं बाहेर फिरताही येत नाही. पण तिला तिथला निसर्ग मात्र आवडलेला आहे. तिचं नवर्‍यावर प्रेम आहे. लग्न झाल्यानंतर तिला काही महिन्यांत दिवस गेले होते, पण एकदा चेकिंगसाठी जात असताना रस्ता खराब असल्याने राणीचा गर्भपात होतो. पण लवकरच बदली होणार असल्याचं तिचा नवरा तिला सांगत असतो. त्यामुळे आता बदली झाल्यानंतरच चान्स घेऊ असं तो दोघं ठरवतात. ते दोघंही बदली होण्याची वाट पाहत असतात.
याशिवाय टिपणं काढणारा, कादंबरी लिहिण्याची इच्छा असलेला आणि निवेदकाचा मित्र यात आहे. त्याच्या टिपणात साम्यवाद, कार्ल मार्क्सचे विचार, मिलान कुंदेराची उद्धृतं, कवितावजा ओळी, सुटे सुटे विचार असं बरंच काही आहे. त्यातल्या काही निवडक नोंदी कादंबरीत आहेत. तसंच आनंद मानवी नावाचा एक प्रसिद्धपरांगमुख लेखकही आहे.
एका गोष्टीचा आवर्जून उल्लेख करायला हवा की, अवधूतला नक्षलवादी नेते, त्यांचा जीवनपट, संघर्ष आणि त्यातून येणारा इतिहास आदी गोष्टी सहज लिहिता आल्या असत्या. तशी माहितीही त्याला मिळवता आली असती. पण त्याने ते मुळातूनच टाळलं आहे. कारण त्याला चळवळीतल्या माणसांमध्ये, त्यांचं काय झालं, हे शोधण्यामध्ये जास्त रस आहे. त्याला चळवळीच्या इझम किंवा तत्त्वांपेक्षा त्यातल्या व्यक्तींवर, त्यातही खासकरून अनामिक राहणार्‍या व्यक्तींवर प्रकाशझोत टाकायचा आहे. मातीत रुजलेलं झाड जर उखडून काढलं, तर मुळांना माती चिकटून राहते. मुळं हा अवधूतचा फोकसपॉइंट आहे, तर माती ही चळवळ आहे. ती मुळांसोबत आपोआपच आली आहे. व्यक्ती आणि समाज यांचा संबंध किंवा ताण-तणाव यात अवधूत मांडू इच्छितो.
3.5
एक मध्येच जाणवलेला मुद्दा सांगून टाकतो, अन्यथा नंतर तो मध्ये कुठे सांगता येणार नाही. तो असा की, कादंबरीतल्या मजकुराच्या दर्जाच्या तुलनेचा विचार करता, तिची मांडणी व निर्मिती आणखी चांगली करता आली असती असं वाटलं. एक उत्पादन म्हणून पुस्तकाकडे पाहता, त्याचं मुखपृष्ठ, ब्लर्ब, मलपृष्ठाची मांडणी, टाइपची निवड, आतल्या मजकुराची मांडणी आदी गोष्टी कादंबरीला पूरक व वाचकाला आकर्षित करणार्‍या अशा मात्र जरूर करता आल्या असता असं मात्र सारखं वाटत राहिलं.
4.
अवधूतने कादंबरी या फॉर्मची सजगपणे मोडतोड केली आहे, हे मुद्दाम उल्लेख करायला हवा. कादंबरीत फोटो आहेत, टिपणं आहे, मुलाखती आहेत. फेसबुकवर टाकलेली स्टेटसं किंवा पोस्ट्स आहेत. जातककथा-कविता आहेत, नक्षलवादी चळवळीचा इतिहास आहे. सिनेमांच्या कथा आहेत. पत्रकारितातले फॉर्म आणि कादंबरीचा फॉर्म यांचा संकर केला आहे. तसंच काळ मागेपुढे करण्याचं तंत्रही वापरलं आहे. तसंच भाषिक गमतीजमती, कोट्याही केलेल्या आहेत. अद्भुतपणही आहे.
उदाहरण म्हणून गोधडी या प्रकरणातलं हे पात्राने फेसबुकवर टाकलेलं एक टाचण असं :
समोरचा माणूस कमकुवत दिसला की माणूस त्याच्यावर वर्चस्व गाजवण्याच्या भूमिकेत का जातो?
समोरचा माणूस कमकुवत दिसला की माणूस त्याच्याबद्दलच्या कणवेच्या भूमिकेत का जातो?
समोरचा माणूस कमकुवत दिसला की माणूस आधी कणवेच्या आणि नंतर वर्चस्वाच्या भूमिकेत का जातो?
समोरचा माणूस कमकुवत दिसला की माणूस आहे तसाच का राहत नाही?
कादंबरीत येणारे तीन मृत्यू महत्त्वाचे आणि प्रतीकात्मक वाटतात. पहिला म्हणजे पानाचा होत असलेला मृत्यू, दुसरा म्हणजे रस्ते चांगले नसल्याने पोटातच असलेल्या राणीच्या बाळाचा मृत्यू, आणि तिसरा म्हणजे एका चार महिन्याच्या बाळाची बगळ्यानी सांगितलेली गोष्ट. गावात बॉम्बस्फोट होतो आणि त्यानंतर चार महिन्यांच्या आपल्या बाळाला घेऊन त्याची आई धावू लागते. तेव्हा ती अडखळून पडते आणि दगडावर डोकं आपटून त्या मुलाचा मृत्यू होतो. त्याची ही गोष्ट मुळातून वाचण्यासारखी असली तरी त्यातला काही भाग असा –
जीव घेऊन धावत निघाली तेव्हा वाटेत काय आलं. दगड. हां. दगडच होता. पण बाई एरवी पडली नसती इतकासाच होता रे. त्या दगडाला पाय अडकून ती एकदम पडली तोंडावर. आणि पुढच्या आंब्याच्या झाडाच्या बुंध्याला तिचं डोकं आपटलं. उजव्या खांद्यावर असलेलं पोरगं त्या बुंध्याजवळच्या मोठ्या दगडावर खाडकन आपटलं. आणि. (थांब यार. नको.) तो आवाज मला एेकू आला नाही. कोणालाच एेकू आला नसणार. एवढ्याशा कवटीचा दगडावर पडल्यावर कितीसा आवाज येईल. आणि रस्त्यावरून येणार्‍या आवाजांमधे हा आवाज विरघळून गेला.
हे तीनही मृत्यूमधून आणि त्याच्या आगेमागे असलेल्या कथा-कहाण्यांमधून काय सांगायचं असेल, अवधूतला?  तर एक अर्थांतरण असं की, जग म्हणजे माणसांचा लसलसता प्रवाह असतो. जगाच्या रहाटगाडग्यात त्यात प्रवाहात असे अनेक जण येत-जात असतात, त्यातून चळवळी, पक्ष, विचारसरण्या उभ्या राहत असतात. यातल्या माणसांची काहीवेळा नोंद होते आणि काहींची तर अजिबातच होत नाही. ज्यांची होते त्यांचीही नंतर पुसट होत जाते. या कादंबरीची पानं या माणसांच्या कथांची आणि त्यांच्या नोंदींची आहे. त्यात ही काळाच्या पोटात गुडूप होणार्‍या माणसांची गोष्ट आहे.
अवधूतने एक गोधडी विणली आहे. त्यात फॉर्म आणि आशय आहे. (यात एक प्रकरणही गोधडी या नावाने आहे.) तो माणसांच्या गोष्टींची, लेखकाच्या सर्जनशील प्रक्रियेची ठिगळं जोडून ही गोधडी तयार करतो, आणि या ठिगळांना जोडण्यासाठी, धरून ठेवण्यासाठी कादंबरीचा धागा आणि कापड वापरतो. त्यामुळे अवधूतने विणलेली ही गोधडी नीट सजगपणे निरखून, पाहायला हवी, त्यातून वेगवेगळी अर्थांतरणं काढून पाहायला हवीत, असं वाटतं.
--
पान, पाणी नि प्रवाह

लेखक – अवधूत डोंगरे

पृष्ठसंख्या – 207, किंमत – 200

प्रकाशक – प्रफुल्लता प्रकाशन

- -    प्रणव सखदेव
sakhadeopranav@gmail.com
---
प्रतिमा सौजन्य - बुकगंगाडॉटकॉम
पुस्तक खरेदी करण्यासाठी - 
http://www.rasik.com/cgi_bin/display_book.cgi?bookId=b30374&language=marathi

http://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5508034122793455032

Saturday, April 18, 2015

माझ्या शेजारची बाई ‘कोर्टा’च्या कठहर्‍यात उभं राहायचं नाकारते तेव्हा!



चैतन्य ताम्हाणे दिग्दर्शित ‘कोर्ट’ हा सिनेमा संपला आणि तेव्हा माझ्या शेजारच्या सीटवर बसलेली मध्यमवयीन बाई म्हणाली, “या शेवटचा सीनचा काय रिलेव्हन्स आहे सिनेमाशी? हाउ बोअरिंग पिक्चर! श्शी!”
काय होता शेवटचा सीन?
तर एक मध्यमवयीन माणूस एका रिसॉर्टच्या हिरवळीवर असलेल्या बाकड्यावर बसला आहे. तो बसल्या बसल्या झोपला आहे. ते पाहून त्याच्या शेजारी खेळत असलेली आणि त्याची नातलग असलेली मुलं गंमत करायची म्हणून त्याला भॉ करून उठवतात. तो दचकून जागा होतो आणि भयंकर चिडतो. मुलं पळून जातात, पण त्यातल्या एका मुलाला तो कानफाडीत मारतो. मुलगा रडत जायला लागतो, आणि तो माणूस पुन्हा झोपायला लागतो.
कोण आहे हा माणूस, असा चिडका? तर तो आहे सदावर्ते. सेशन कोर्टात जज असलेला. सुट्टी असल्याने मजा करण्यासाठी आप्तेष्टांबरोबर रिसॉर्टवर आलेला.
आता थोडं मागे जाऊ. सदावर्तेंकडे कोणती केस चालू आहे? तर नारायण कांबळे या विद्रोही शाहिराची केस चालू आहे. नारायण कांबळे हे घरी शिकवण्या घेऊन शाहिरीतून, म्हणजे गाण्यातून गोरगरीब-दलितांमध्ये जनजागृती करण्याचं काम करतात. मोफत. त्याचं वय साठीच्या पुढचंच. अर्थातच गरीब.
आता त्यांच्यावर कोणती केस लावली आहे? तर ती म्हणजे, पवार नावाच्या एका गटार सफाई कामगाराने म्हणे शाहिरांच्या गाण्यामुळे आत्महत्या केली. म्हणे शाहिरांनी त्या कामगाराला आत्महत्येसाठी उद्युक्त केलं होतं. म्हणजे त्या गाण्यात, सफाई कामगारांनी स्वतःहून प्राण द्यायला हवेत, अशा आशयाच्या ओळी होत्या. म्हणून ही केस शाहिरांवर लावली गेली आहे.
आता ही केस लढवण्यासाठी विरुद्ध पक्षाच्या, पोलिसांच्या आहेत वकिलीण बाई, तर व्होरा नामक एक वकील शाहिरांच्या बाजूने केस लढतोय. व्होराची संस्थाही आहे समता-न्याय-अभिव्यक्ती-स्वातंत्र्य आदी गोष्टींबाबत काम करणारी. त्यासाठीच तो लढतोय.
व्होरा हा श्रीमंत गुजराती कुटुंबातला आहे. त्याची ही कामं घरच्यांना फारशी आवडत नसावीत. त्यान लग्न करावं लवकर, असा त्यांचा धोशा आहे. तो सुपर मार्केटमध्ये जातो, उंची मद्य पितो, मोठ्या बार-रेस्तराँमध्ये जातो. एकीकडे तो जे काम करतो त्याच्या अगदी विरुद्ध वाटावं असं त्याचं आयुष्य आहे. तर वकीलीणबाई या मध्यमवर्गीय गृहिणी आहेत. कोर्टातून घरी जाताना, ट्रेनमध्ये साडी, हेल्दी फूड आदींविषयी गप्पा मारायच्या, घरी जाऊन स्वयंपाक करायचा, मुलांना-नवर्याडला हवं नको ते पाहायचं, कॉमेडी आणि मराठीचा बाणा प्रसृत करणारी नाटकं पाहायची असं आयुष्य असलेली. एकदा सहकार्यांयशी बोलताना ती म्हणते, “ही कांबळे केस कधी संपणार कुणास ठाऊक. मी काय म्हणते देऊन टाका ना 20 वर्षं डांबून टाकण्याची शिक्षा!”
आता थोडं मयत सफाई कामगार पवारबद्दल. पवार हा दारू प्यायचा. कारण त्याशिवाय त्याला गटारात उतरणं शक्यच नसायचं. त्याला गमबूट, मास्क असल्या कसल्याही सुविधा पुरवल्या जायच्या नाहीत. त्यात, बहुतेक मॅनहोलमधल्या गॅसेस किंवा तत्सम कारणांमुळेच त्याचा एक डोळाही गेलेला असतो. हे सगळं त्याची अशिक्षित, घाबरलेली बायको सांगते. त्याने कोणतंही गाणं ऐकलं नसल्याचं ती सांगते आणि त्यामुळे वकिलीण बाईंची बाजू कमजोर होते.
एक लाख जामिनावर कांबळेंची सुटका होते. त्याची तब्येत खराब होत असते. पण तरी ते पुन्हा आपल्या कामाला लागतात, शाहिरीचं, लिखाणाचं. पण पुन्हा त्यांना प्रक्षोभक लेखन केल्याबद्दल अटक होते. का तर म्हणे, त्यामुळे भारतीय समाजातली शांतता, सौहार्दता, ऐक्य आदी गोष्टींना बाधा होतेय म्हणून.
कांबळेंची तब्येत खराब आहे म्हणून व्होरा पुन्हा जामिनाची विनंती करतो. पण सदावर्ते म्हणजेच कोर्ट ते नाकारतं. ज्यूडिशिअरी कस्टडी देतं.
व्होरा म्हणतो – पण सर आज कोर्टाचा शेवटचा दिवस आहे. उद्यापासून महिनाभर सुट्टी आहे. माझा क्लायंट कोठडीत कसा राहील?
सदावर्ते म्हणतो – सेशन कोर्ट बंद आहे. हाय कोर्ट चालू आहे. तुम्ही तिथे जाऊ शकता!
आणि मग तो म्हणजे जज आणि आता सामान्य उच्च मध्यमवर्गीय सदावर्ते आप्तेष्टांसोबत अगदी गणपती बाप्पा मोरया म्हणत, गाण्याच्या भेंड्या खेळत मौजमस्ती करण्यासाठी रिसॉर्टला जातो. आणि तिथे वरचा प्रसंग घडतो.
आता असं म्हणता येईल का की, सदावर्ते हे न्यायसंस्थेचं प्रतीक आहे. तर येईल.
तिला जागं करण्यासाठी आवाज उठवला तर ती थोबाडीत मारते. उलट वार करते आणि पुन्हा झोपते.
आणि सुट्टीला गेलेला सदावर्ते – म्हणजे मी, माझ्या शेजारची बाई, असं आपल्या सगळ्याचंही प्रतीक आहे, असं म्हणता येईल? तर येईल.
म्हणजे माझ्या शेजारची बाई जिला वाटतंय की, मूळ गोष्टीशी या सीनचा संबंध काय, तिला कळलेलंच नाहीये का, की ही थोबाडीत आपल्यालाही मारली आहे ते? म्हणजे हा सिनेमा न्यायसंस्थेबरोबरच, आपल्याला – उच्चभ्रू व मध्यमवर्गीयांनाही – कोर्टात उभं करून त्यांची झडती घेऊ पाहतोय, हे माझ्या शेजारच्या बाईलाही, त्या सदावर्तेसारखंच, उलट वार करून म्हणजे, ‘हाउ बोअरिंग सिनेमा!’ असं म्हणून झटकून टाकायचंय का?
फँड्रीमध्ये शेवटी दगड प्रेक्षकांवर म्हणजे आपल्यावर भिरकावला होता, तर ‘कोर्ट’ फ्लॅट पद्धतीने, शांतपणे चिमटे काढत आपल्याला थोबाडीत मारतो आहे, पण प्रश्न असा आहे की, आपल्याला मारलेली कानफटीत ही खरंच आपल्यालाच गालावर बसून तो दुखतोय, ही संवेदनशीलता उरली आहे का नाही, याचा!

ता.क. : राहवत नाही म्हणून काही दृश्यांबद्दल –
1.    सोकॉल्ड कोर्टड्रामा सिनेमात नाही. मुळात खरंतर कोर्टासारखी नीरस जागा माझ्या पाहण्यात नाही. त्यातला नीरसपणा, असंवेदनशीलता अगदी तंतोतंत चित्रित केली आहे. त्यामुळे कोर्टड्राम्याला चटावलेल्या प्रेक्षकासाठी हा सिनेमा अगदीच ‘अ-वास्तववादी’ होतो. न्यायव्यवस्था हा लोकशाहीचा चवथा स्तंभ मानला जातो. इथे न्यायदानासारखं गंभीर कार्य होतं असं म्हटलं जातं. पण कोर्टात डुलक्या काढणं, कामकाज चालू असताना मोबाइलवर बोलणं, बाईने स्लिवलेस टॉप घातल्याने ते नियमाविरुद्ध आहे असं सांगून ती केस पुढे ढकलणं आदी गोष्टी या गांभीर्याबाबत सूचकपणे प्रश्न उभे करतात.
2.    रस्त्यावर, झोपडपट्टीत जाऊन शाहिरी करणार्यात, गाणं गाणार्यान कांबळेंची केस लढणारा व्होरा एका उच्च श्रीमंत बार-रेस्तराँमध्ये जातो. तेव्हा तिथे गायिका एक पोर्तुगीज गाणं म्हणते. त्याआधी ती सांगते, “हे गाणं तिने ब्राझीलमधल्या एका रस्त्यावरच्या गायकाच्या तोंडून ऐकलं आहे.”
3.    मास्क, बूट अशी सेफ्टीसाठीची कोणतीही साधनं न वापरता गटारात उतरणार्याण पवारच्या बायकोचं आयुष्य पार विसकटून जातं. तिला आपल्या गाडीतून घरी सोडत असताना व्होरा तिला सेफ्टीसाठी सीटबेल्ट बांधायला सांगतो.
4.    समाजात घडत असलेल्या अन्याय्य केसेसबद्दल व्होरा आपल्या व्याख्यानात सांगत असताना अचानक काही माणसं पंखा आणून लावतात आणि ‘तापलेलं’ वातावरण ‘थंड’ करतात.
या आणि अशा अनेक जागा सिनेमातल्या दृश्यांमधून, चित्रचौकटीतून दाखवायचा प्रयत्न दिग्दर्शकाने केला आहे. फक्त त्या आपण ‘नीट’ पाहिल्या पाहिजेत.

-    प्रणव


Wednesday, May 8, 2013

चल पुढे


माणसं मरतात, जन्मतात,
पैसे साठतात, संपतात
पृथ्वी फिरते, रात्र होते, सरते,
दिवस येतो, संपतो,
सूर्य-चंद्रग्रहण.
ऋतू येतात, जातात,
चेहरे बदलतात,
सगळेच असतात चेहरे
काहीच नसतं मुखवटे.

भांडणं होतात, प्रेम होतं, सेक्स होतो
भांडणं मिटतात, प्रेम संपतं, सुख विरतं
लिंगहातपायडोळेजीभमेंदूत्वचा असते-नसते
दुःख असतं, सहन केलं जातं,
रडलं जातं, भेकलं जातं,
सुख येतं, उपभोगलं जातं,
हसलं, उन्मादलं जातं.
मौनावर उमटवला जातो
कवितेने चरा.

वाहत असतो, साठत असतो, ठिबकत असतो,
चर्चगेट टू बोरिवली-मलाड-विरार-वसई
कल्याण टू दादर-सीएसटी टू कल्याण
कल्याण टू पुणे
कोथरूड टू शनिवार सदाशिव टू हिंजवडी खराडी कात्रज
पुणे टू बॅंगलोर टू दिल्ली टू अमेरिका युरप टू दिल्ली
वाहताना वाटत असतं थांबावं
थांबताना वाटत असतं वाहावं

रिक्तता येते, हलते, डुचमळते,
सळसळते, मोकळी होते,
भरून राहते
वाटतं आपण शिखरावर पोचलो पण
आपण पायथ्याशी असतो
मन म्हणतं,
पायथ्याला शिखर म्हण मग झालं
मग म्हणतं,
चुत्यै, चल पुढे.

- प्रणव

 (एका वर्षाचा एकतीस डिसेंबर)

Monday, March 4, 2013

चॉकलेट्स

भूक लागली तेव्हा
काही चॉकलेट्स
उधार घेतली

परत करण्यासाठी
वेगवेगळे गेम्स,
कोलांट्याउड्या व
तारेवरची कसरत केली
कमावलेली काही खाण्यात
जायची; काही परत करण्यात

गांड फाटली तेव्हा
जमेल तशी शिवली
पण फाटली नाही तेव्हा
फाटायलाच हवी असं म्हटलं नाही

एकदा मित्र म्हणाला,
बाबा रे,
ही चॉकलेट्स माझीएत
तुझ्याकडे ठेव

ठीके, म्हटलं

थोडे दिवस
त्याची चॉकलेट्स वापरली
तेव्हाही
गेम्स, कोलांट्याउड्या सुरू होते


केवढी चॉकलेट्स झाली तेव्हा जवळ.
वाटलं आरामात
आयुष्य काढता येईल
सगळी आपलीचेत
मग एकदा मित्र म्हणाला,
भडवीच्या, तुझ्याकडे ठेवायला दिली ती
म्हणजे तुझी नाहीत ती
आण इकडे

हप्ताही दिला होता तेव्हा
खड्डाच पडला खाडकन्
गेम्स, कोलांट्याउड्या आणि
तारेवरची कसरत मोठ्या प्रमाणात सुरू केलं

फाटून दरवाजा झाला
तरी चॉकलेट्स
त्यांच्या चवीसारखीच लागली


-
प्रणव सखदेव

(पूर्वप्रकाशित अक्षर दिवाळी २०१२)